घटस्थापनासँगै दशैं सुरु, बिहान ११:४७ बजे साइतमा जमरा राखिँदै
काठमाडौं । नेपालीहरूको महान् पर्व बडादशैं आजदेखि सुरु भएको छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन पर्ने घटस्थापनासँगै नवरात्र आरम्भ भएको हो। आज देशभरका हिन्दु धर्मावलम्बीले घरघरमा जमरा राखेर दुर्गा भवानीको पूजा आराधना गर्दैछन्।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिको आधिकारिक पञ्चाङ्गअनुसार आज बिहान ११ बजेर ४७ मिनेटमा घटस्थापनाको शुभ साइत रहेको छ। यद्यपि, आफ्नो कुलपरम्परा र धार्मिक विधिअनुसार दिनभर घटस्थापना गरी जमरा राख्न सकिने धार्मिक मान्यता छ।
घटस्थापनासँगै सुरु हुने नवरात्रमा नौ दिनसम्म दुर्गा भवानीका विभिन्न स्वरूपको पूजा आराधना गरिन्छ। घरको पूजा कोठा वा अन्य स्वच्छ स्थानमा माटो र बालुवा राखेर जौ छर्ने, कलश स्थापना गर्ने र विधिपूर्वक पूजा गर्ने परम्परा छ। घटस्थापनाका दिन राखिएको जमरा विजयादशमीका दिन टीकासँगै ग्रहण गरिन्छ।
जमरा संस्कृति:
दशैंमा जमरा राख्ने परम्परा नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा रहिआएको छ। जमरा मुख्यतः जौको अङ्कुरण हो। ठाउँ र परम्पराअनुसार जौसँगै मकै, धान र गहुँलगायत अन्नका बीउ पनि छर्ने चलन छ।
जमराका लागि माटो, पानी र अन्नको प्रयोग गरिन्छ। जमरा उमार्न सामान्यतया प्रकाश कम पर्ने स्वच्छ स्थान छनोट गरिन्छ, जसले गर्दा अङ्कुर पहेँलो र कोमल हुन्छन्। परिवारका सदस्यको सङ्ख्या तथा परम्पराअनुसार जमरा राख्ने स्थान र परिमाण फरक हुन सक्छ।
जौलाई प्राचीन अन्नका रूपमा पनि महत्त्व दिइन्छ। नेपाली धार्मिक संस्कारमा जौ, तिल, कुश र तुलसीको विशेष स्थान छ। जमरा राख्ने संस्कारले कृषि, प्रकृति र धार्मिक आस्थाबीचको सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ।
शक्तिपीठमा भक्तजनको चहलपहल:
नवरात्र सुरु भएसँगै देशभरका दुर्गा तथा नवदुर्गा भगवतीका मन्दिर र शक्तिपीठमा पूजाआराधना गर्ने परम्परा छ। भक्तजनले बिहानै स्नान गरी शुद्ध भएर देवीको पूजा गर्ने, व्रत बस्ने र धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुने गर्छन्।
काठमाडौं उपत्यकाको वसन्तपुरस्थित तलेजु भवानीको दसैँघरमा पनि दसैँका विभिन्न धार्मिक विधि परम्पराअनुसार सम्पन्न गरिन्छ। घटस्थापनामा राखिएको जमरा र त्यसपछिका दिनमा गरिने पूजाआराधनाले दशैंको धार्मिक महत्त्वलाई थप विशेष बनाउँछ।
नवरात्रको सातौँ दिन फूलपाती भित्र्याउने परम्परा छ। वसन्तपुरको तलेजु भवानीको दशैंघरमा गोरखाबाट फूलपाती ल्याएर भित्र्याउने ऐतिहासिक चलन रहिआएको छ। फूलपाती, महाष्टमी, महानवमी र विजयादशमी दसैँका प्रमुख धार्मिक दिन हुन्।
परिवारको पुनर्मिलन र उत्सवको तयारी:
दशैं धार्मिक आस्था र पूजाआराधनामा मात्र सीमित छैन। यो परिवारका सदस्य तथा आफन्तबीच भेटघाट, सद्भाव र आत्मीयता बढाउने पर्व पनि हो। रोजगारी, अध्ययन र अन्य कामका लागि घरबाहिर रहेका मानिस घर फर्किने, नयाँ लुगा किन्ने, घर सफा गर्ने र आवश्यक सामग्रीको जोहो गर्ने क्रम घटस्थापनासँगै थप तीव्र हुन्छ।
दशैं नजिकिएसँगै बजारमा खाद्यान्न, लत्ताकपडा र दैनिक उपभोग्य सामग्रीको किनमेल बढ्ने गर्छ। गाउँघरमा पनि घरआँगन सफा गर्ने, पूजा गर्ने स्थान तयार पार्ने र परिवारसँग बसेर पर्व मनाउने तयारी गरिन्छ।
विजयादशमीका दिन रातो टीका, जमरा र दहीसहितको अक्षता लगाएर ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने परम्परा छ। दसैँले पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र आपसी सम्मानलाई बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।
आज घटस्थापनासँगै सुरु भएको बडादसैँले घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याउने अपेक्षासहित नेपालीहरू पर्वको उल्लासमा जुटेका छन्।
