मुस्ताङका भीरदेखि काठमाडौंको तराजुसम्मः दशैँका लागि भित्रिएका खसी, बोका र च्याङ्ग्रा
काठमाडाैँ। नेपालीहरूको महान् चाड बडादशैँ सुरु भएसँगै काठमाडौं उपत्यकाका पशुबजारमा चहलपहल बढेको छ। टुकुचा, बल्खु, कलङ्की, सल्लाघारी र कोटेश्वरलगायतका स्थानमा खसी, बोका, भेडा र हिमाली च्याङ्ग्रा किनबेच भइरहेको छ। गाउँमा किसानले वर्षभरि पालेका पशु चाडपर्वको माग पूरा गर्न राजधानी आइपुगेका छन्।
फलामे खोरभित्र राखिएका खसीको तौल जाँच्दै ग्राहक मूल्य सोधिरहेका छन्। व्यापारीहरू तौल टिप्ने, हिसाब राख्ने र ग्राहकसँग मोलमोलाइ गर्ने काममा व्यस्त छन्। विगतमा खसीको ढाड छामेर वा अनुमानका आधारमा मूल्य निर्धारण गर्ने चलन भए पनि अहिले धेरै बजारमा प्रतिकिलो जिउँदो तौलका आधारमा किनबेच हुन्छ। तौलले नै किसानको आम्दानी, व्यापारीको कारोबार र उपभोक्ताको खर्च निर्धारण गर्छ।
इँटाका पुराना घर र टिनका छाना भएका साँघुरा गल्लीमा समेत खसीबोका बाँधिएका छन्। उपत्यकामा पर्याप्त खुला ठाउँ नहुँदा घरका चोक र गल्लीहरू अस्थायी पशुबजारमा परिणत हुन्छन्। बिहानैदेखि साँझसम्म चल्ने किनबेचले चाडपर्वका बेला ग्रामीण पशुपालन र सहरी उपभोगबीचको सम्बन्ध देखाउँछ।
पशु व्यापारमा महिलाको भूमिका पनि उल्लेखनीय छ। पशु संकलन, भुक्तानीको हिसाबकिताब र ग्राहक व्यवस्थापनमा महिला व्यापारीहरू सक्रिय छन्। परम्परागत नगद कारोबारसँगै मोबाइल बैंकिङ र क्यूआर भुक्तानीले पनि बजारमा ठाउँ पाउँदै गएको छ।
मुस्ताङको लोमान्थाङ तथा तिब्बतसँग जोडिएका सीमावर्ती क्षेत्रबाट ल्याइएका च्याङ्ग्रा जोमसोम, म्याग्दी र पोखरा हुँदै काठमाडौं आइपुग्छन्। लामो दूरीको ढुवानीपछि थाकेका च्याङ्ग्रालाई आराम, पानी र उपयुक्त आहार आवश्यक हुन्छ। हिमाली हावापानीमा हुर्किएका यी पशुलाई काठमाडौंको वातावरणमा अनुकूल हुन समय लाग्न सक्छ।
बजारमा सेता, काला, खैरा र छिरबिरे रङका खसीबोका लामबद्ध देखिन्छन्। च्याङ्ग्रा र भेडाका छुट्टै समूह पनि छन्। खरिदकर्ताहरू पशुको शारीरिक बनावट, तौल र अवस्थाका आधारमा मूल्य सोध्छन्। व्यापारीहरूले ढुवानी गरेर ल्याएका पशुलाई बजारमा बिक्री नहुन्जेल घाँसपानी खुवाउने र हेरचाह गर्ने व्यवस्था मिलाउँछन्।
सहरी क्षेत्रमा हरियो घाँसको उपलब्धता सहज छैन। त्यसैले व्यापारीहरूले गाउँबाटै घाँस ल्याउने वा स्थानीय स्तरमा व्यवस्था गर्ने गर्छन्। ढुवानीका क्रममा कमजोर भएका पशुलाई आराम दिनु र नियमित आहारपानी उपलब्ध गराउनु पनि बजार व्यवस्थापनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। खोर सफा गर्ने, पशुलाई चोटपटकबाट जोगाउने र तिनको हेरचाह गर्ने काममा व्यापारीका सहयोगीहरू खटिएका हुन्छन्।
खसीबोकाको मूल्य निर्धारणमा तौलसँगै पशुको शारीरिक बनावटले पनि प्रभाव पार्छ। कतिपय बजारमा डिजिटल तराजु प्रयोग हुन्छ भने कतिपय ठाउँमा परम्परागत झुन्ड्याउने तुला देखिन्छ। पशु चलमलाउँदा तौलमा फरक पर्न सक्ने भएकाले किन्ने र बेच्ने दुवै पक्षले तराजुको सन्तुलन हेरेर मूल्यमा सहमति गर्छन्। ३५, ४० वा ५० किलो तौलका पशुको मूल्य प्रतिकिलो दरअनुसार गणना गरिन्छ।
दशैँका बेला पशु स्वास्थ्य परीक्षण पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। रोग लागेका वा ढुवानीका क्रममा चोटपटक भएका पशु पहिचान गर्न सम्बन्धित निकायले स्वास्थ्य परीक्षण तथा निगरानी गर्न सक्छन्। केही बजारमा परीक्षणपछि स्वस्थ पशुको सिङमा हरियो रङ लगाउने अभ्यास छ। तर सिङमा रङ लगाइएको आधारमा मात्र पशुको स्वास्थ्य वा मासुको गुणस्तरबारे निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। उपभोक्ताले सम्बन्धित निकायको स्वास्थ्य परीक्षण र प्रमाणीकरणसम्बन्धी जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ।
दशैँमा खसीबोकासँगै च्याङ्ग्राको माग पनि बढ्छ। हिमाली क्षेत्रमा हुर्किएका च्याङ्ग्रा यस समयमा काठमाडौंका बजारमा आकर्षणको केन्द्र बन्छन्। भेडाको माग तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि त्यसको मासु मन पराउने उपभोक्ताले खोजीखोजी किन्ने गर्छन्। पशुको उत्पत्तिस्थल, उपलब्धता, तौल र ढुवानी खर्चले बजार मूल्यमा प्रभाव पार्छ।
दशैँका लागि काठमाडौं भित्रिने पशुको कारोबारले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा समेत योगदान पुर्याउँछ। किसानले वर्षभरि गरेको पशुपालनको प्रतिफल चाडपर्वको यही मागबाट प्राप्त गर्छन्। ढुवानी व्यवसायी, संकलक, व्यापारी र बजारमा काम गर्ने श्रमिकले पनि यसबाट मौसमी आम्दानी गर्छन्। अर्कोतर्फ, उपभोक्ताका लागि भने पशु खरिद पारिवारिक बजेटसँग जोडिएको विषय हो।
काठमाडौंका पशुबजारमा देखिने दृश्यले चाडपर्वको आर्थिक पक्षसँगै पशु कल्याणको प्रश्न पनि उठाउँछ। हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा खुला चरनमा हुर्किएका पशु सहरका साँघुरा खोरमा राखिँदा तिनको आराम, आहारपानी र उचित हेरचाहमा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। लामो दूरीको ढुवानी, भीडभाड र अस्वस्थ वातावरणले पशुमा तनाव सिर्जना गर्न सक्छ।
दशैँको पशुबजार केवल मासुका लागि हुने किनबेच मात्र होइन। यो किसानको उत्पादन, व्यापारीको लगानी, श्रमिकको मेहनत र उपभोक्ताको चाडपर्वसँग जोडिएको मौसमी आर्थिक गतिविधि हो। मुस्ताङका भीरदेखि काठमाडौंका बजारसम्म आइपुगेका खसी, बोका र च्याङ्ग्राले नेपालको ग्रामीण उत्पादन र सहरी उपभोगबीचको सम्बन्धलाई प्रत्यक्ष रूपमा देखाउँछन्।
– न्युज एजेन्सी नेपाल
तस्बिरहरूः अनुप प्रधान, न्युज एजेन्सी नेपाल
