परम्परा, पहिचान र पुस्तान्तरणको सङ्घर्ष : मगर समुदायको माघे सकराती
दाङ । नेपाल बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक देश हो । यही विविधताको एउटा बलियो आधार हो-प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँचेको मगर समुदाय । देशका प्रायः सबै जिल्लामा फैलिएको यो समुदाय २०६८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार नेपालको तेस्रो ठूलो जातीय समूह तथा आदिवासी जनजातिमध्ये संख्यात्मक रूपमा पहिलो स्थानमा रहेको समुदाय हो ।
कला, संस्कृति, चालचलन र चाडपर्वले सम्पन्न मगर समुदायको जीवनशैली प्रकृति पूजामा आधारित छ । यही जीवनदर्शनको एउटा सशक्त अभिव्यक्ति हो-माघे सकराती । यो केवल चाड होइन, मगर समुदायको सामाजिक संरचना, पारिवारिक सम्बन्ध, लैङ्गिक समानता र पितृ सम्मानसँग गाँसिएको सांस्कृतिक दर्शन हो ।
राष्ट्रिय पर्व बनेपछि थपिएको आत्मगौरव
मगर र थारू समुदायको मौलिक पर्व भए पनि माघे सकराती आज सम्पूर्ण नेपालीले मनाउने साझा उत्सव बनेको छ । २०६५ साल माघ १ गते नेपाल सरकारले यसलाई राष्ट्रिय पर्व तथा मगर जातिको प्रमुख पर्वका रूपमा मान्यता दिएपछि यो पर्व मगर समुदायका लागि अझ गर्वको विषय बन्यो । पुस्तौंदेखि मौन रूपमा जोगाइएका परम्पराहरूले राष्ट्रिय पहिचान पाउन थाले ।
यस मान्यताले केवल पर्वको औपचारिकता बढाएन, मगर समुदायभित्र आत्मसम्मान र सांस्कृतिक चेतनाको रक्तसञ्चार गरायो । गाउँ–बस्तीमा माघे सकराती केवल एक दिनको कार्यक्रम नभई तीन–चार दिनदेखि एक हप्तासम्म फैलिने सामूहिक उत्सव बन्न थाल्यो ।
चेलीको सम्मान : सामाजिक समानताको मौलिक अभ्यास
मगर समुदायमा माघे सकरातीलाई ‘चेलीको पर्व’ भनेर चिनिन्छ । यही विशेषताले यस पर्वलाई अरूभन्दा अलग बनाउँछ । ‘मिश्रा’ बाँड्ने परम्परा यसैको प्रतीक हो । चामल, फलफूल, तरुल, रोटी लगायत सामग्री संकलन गरी दाजुभाइ वा बुवाले छोरी–चेलीको पूजा गर्छन् ।
सकरातीको दिन चेलीलाई काममा लगाइँदैन । चेली पूजा नसकिँदासम्म घरका सदस्यले भोजन नगर्ने मान्यता आज पनि धेरै ठाउँमा जीवित छ । विवाहित चेलीको घरसम्म आफैँ पुगेर मिश्रा पुर्याउने परम्पराले परिवारिक सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउँछ । यो परम्परा आजको भाषामा भन्नुपर्दा लैङ्गिक समानताको मौलिक अभ्यास हो ।
मस्यान्द्रा र झोम्पलेनी : सामूहिकता र रमाइलो
सकराती बिहान स्नानपछि अविवाहित चेलीहरू समूह बनाएर घर–घरमा ‘मस्यान्द्रा खेल्न’ निस्कन्छन् । चामल, रोटी र थोरै पैसासँगै हास्य, गीत र ठट्टा साटिन्छ । यसले गाउँलाई उत्सवमय बनाउँछ ।
त्यसैगरी जौँको हरियो विरुवा ‘झोम्पलेनी’ लगाइदिने परम्परा प्रकृतिप्रतिको आस्था र शुभकामनाको प्रतीक हो । निधारमा अबिर र कानमा झोम्पलेनी लगाएपछि घरबेटीले दान दिनैपर्छ भन्ने विश्वासले सामुदायिक सहकार्य झल्काउँछ ।
श्याम्भो गीत र तारो हान्ने : स्मृति र वीरताको कथा
साँझपख बुढापाकाहरू भेला भएर गाइने ‘श्याम्भो गीत’ मगर समुदायको मौखिक इतिहास हो । दुःख–सुख, जीवन संघर्ष र समाजका कथा लयात्मक रूपमा सुनाइन्छ ।
त्यस्तै, धनुषकाँड प्रयोग गरेर गरिने ‘तारो हान्ने’ परम्परा मगर समुदायको वीर परम्पराको अवशेष हो । कहिल्यै यही सीपबाट विवाहसमेत तय हुने गर्थ्यो । आज त्यो चलन हराए पनि प्रतियोगिताका रूपमा केही ठाउँमा जीवित छ ।
पितृ सम्मान : प्रकृतिसँगको अन्तिम सम्बन्ध
माघे सकराती पितृ सम्झनाको पनि पर्व हो । अस्तु बगाउने, दान–दक्षिणा गर्ने, मृतकको सामान नदीमा बगाइदिने चलनले जीवन र मृत्युबीचको सम्बन्धलाई सम्मानपूर्वक स्वीकार गरेको देखिन्छ । यसले मगर समुदायको प्रकृति–केन्द्रित दर्शन स्पष्ट पार्छ ।
लोप हुँदै गएका संस्कार र संरक्षणको प्रश्न
शहरीकरण, बसाइसराइ र आधुनिक जीवनशैलीसँगै यी परम्पराहरू क्रमशः कमजोर बन्दै गएका छन् । संस्थागत रूपमा नेपाल मगर संघ ले यस्ता चाडपर्वको संरक्षण गर्दै आए पनि वास्तविक चुनौती घर–परिवारभित्रै संस्कार हस्तान्तरण गर्न नसक्नु हो ।
माघे सकराती केवल स्मृतिमा सीमित भयो भने मगर समुदायको सामाजिक आत्मा नै कमजोर हुने खतरा छ । त्यसैले यो पर्वलाई स्थानीय, राष्ट्रिय र पुस्तान्तरणको दृष्टिले संरक्षण गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ । माघे सकराती मगर समुदायका लागि केवल पर्व होइन-यो पहिचान हो, दर्शन हो र भावी पुस्ताका लागि जिम्मेवारी पनि हो ।
