‘सत्ताको चक्रव्यूह र न्यायको मरण’
‘राजीनामा केवल एउटा पर्दा मात्र हो, वास्तविक नाटक त पर्दा पछाडि कानुनी उन्मुक्तिमा खेलिन्छ। जब नयाँ अनुहारले पुरानै कुकर्म दोहोर्याउँछन्, तब एउटा युगको आशाको हत्या हुन्छ।’
अनुपम भट्टराई/न्युज एजेन्सी नेपाल—
नेपाली राजनीतिको रंगमञ्चमा पात्रहरू बदलिन्छन्, तर प्रवृत्ति उस्तै रहन्छ। पछिल्लो समय बालेन्द्र साहको नेतृत्वमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को सरकार बनेको छ। झन्डै दुई तिहाइको यो सरकारलाई नागरिकका समस्या समाधान गरेर समृद्ध देश बनाउने कार्यभार छ। तर सरकारका मन्त्रीहरू एकपछि अर्को विवादमा तानिनुले एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जाएको छ— के राजीनामा नै अन्तिम हो त?
श्रममन्त्री बनेको १३ दिनमै दीपककुमार साह बर्खास्त हुनु र गृहमन्त्री सुधन गुरुङ विवादित पृष्ठभूमिका व्यवसायीसँगको साँठगाँठका कारण विवादमा तानिनुले केवल ‘राजनीतिक व्यवस्थापन’ मात्र हो कि न्यायको पूर्ण प्राप्ति भन्ने प्रश्न उठाएको छ। आम नागरिकले सोधिरहेका छन्— सत्ताबाट बाहिरिनु नै उनीहरूका लागि पर्याप्त सजाय हो त?
जब एउटा मन्त्रीले नैतिकता बिर्सन्छ वा पदको दुरुपयोग गर्छ, उसलाई पदमुक्त गर्नु भनेको एउटा ‘सुधारात्मक कदम’ मात्र हो, ‘दण्ड’ होइन। पद गुमाउनु व्यक्तिका लागि आत्मग्लानि वा व्यक्तिगत क्षति हुन सक्छ, तर राज्यको कानुन मिचिएको विषयमा ऊ जवाफदेही हुनुपर्छ।
फेवाताल जग्गा प्रकरण वा नीतिगत भ्रष्टाचारका गम्भीर आरोपहरूमा केवल राजीनामा गराएर ‘पानीमाथिको ओभानो’ बन्न खोज्नुले अपराधीलाई उन्मुक्ति र राज्यलाई अनुशासनहीन बनाउँछ। यदि कुनै मन्त्रीले कानुनविपरीत काम गरेको छ भने उसमाथि सामान्य नागरिकलाई झैँ कानुनी र न्यायिक प्रक्रिया चल्नुपर्छ।
हाम्रो लोकतन्त्रमा ‘राजीनामा’ लाई एउटा कवचको रूपमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ। कुनै प्रकरण बाहिर आयो, राजीनामा दियो र केही समयपछि फेरि शक्तिको केन्द्रमा फर्कियो। यो चक्रले राज्य व्यवस्थाप्रति जनताको विश्वास घटाउँछ। चाणक्यले भनेझैँ, यदि हामीले अनुशासन कायम राख्ने हो भने राज्यको कानुन सबैका लागि बराबर हुनुपर्छ।
सत्ताको राजीनामा केवल एउटा कुर्सीको त्याग हो, तर न्यायको माग भनेको समाजको नैतिक पुनरुत्थानको आधार हो।
मन्त्री पदबाट हटाइनु वा फिर्ता बोलाइनु राजनीतिक दलको आन्तरिक अनुशासनको विषय हुन सक्छ। तर भ्रष्टाचार, अनियमितता र पदीय दुरुपयोगका विषयमा भने राज्यका निकायहरू—अख्तियार, प्रहरी र अदालत—सक्रिय हुनुपर्छ।
दीपक साह र सुधन गुरुङजस्ता पात्रहरू केवल प्रतिनिधि मात्र हुन्। प्रश्न पद्धतिको हो। यदि गल्ती गर्नेले केवल कुर्सी मात्र छोड्नुपर्ने हो भने, भोलि अर्को शक्तिमा हुनेले पनि त्यही बाटो रोज्नेछ। त्यसैले, राजीनामा ‘शुरुआत’ हो, ‘अन्त्य’ होइन। कानुनी कारबाही नभएसम्म राज्यको अनुशासन न त कायम रहन्छ, न त जनताले सुशासनको महसुस नै गर्न पाउँछन्।
‘जब नयाँ अनुहारहरूले पुरानै गल्ती दोहोर्याउँछन्, तब आशाको हत्या हुन्छ। राजीनामा केवल एउटा पर्दा मात्र हो, वास्तविक नाटक त पर्दा पछाडि कानुनी उन्मुक्तिमा खेलिन्छ।’
नेपाली राजनीतिको एउटा दुःखद यथार्थ छ— यहाँ व्यवस्था परिवर्तन हुन्छ तर अवस्था परिवर्तन हुँदैन। पात्रहरू नयाँ आउँछन्, तर प्रवृत्ति पुरानै रहन्छ। दशकौँको तानाशाही र द्वन्द्वबाट गुज्रिएको नेपाली समाजले जब लोकतन्त्रको नयाँ मिर्मिरे देख्यो, तब एउटा सपना देख्यो— सुशासन र समृद्धिको। तर आज २०८३ मा आइपुग्दा नेता र नेतृत्वको कुकर्मका कारण आम नागरिकमा उही पुरानो निराशा र आक्रोश कायम छ।
विशेष गरी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) जस्ता ‘नयाँ’ शक्तिहरू र बालेन्द्र साह जस्ता प्रगतिशील भनिएका नेतृत्वका मन्त्रीहरू एकपछि अर्को विवादमा तानिनुले एउटा गहिरो नैतिक संकट पैदा गरेको छ। श्रममन्त्री दीपककुमार साहको बहिर्गमन र गृहमन्त्री सुधन गुरुङको विवादास्पद व्यवसायीसँगका साँठगाँठले के सन्देश दिएको छ? के राजीनामा गराउनु नै अन्तिम सजाय हो? के यो केवल राजनीतिक व्यवस्थापन मात्र होइन र?
विगतमा जहाँ भ्रष्टाचार एक योग्यता बन्यो
नेपालका पुराना राजनीतिक दलहरू काँग्रेस, एमाले र माओवादी सबैले भ्रष्टाचारविरुद्धका नाराहरू घन्काए। तर व्यवहारमा उनीहरूका मन्त्रीहरू सधैँ कुनै न कुनै विवादको केन्द्रमा रहे। २०५० को दशकमा पजेरो संस्कृति मौलायो, २०६० को दशकमा लडाकु शिविर भ्रष्टाचार बाहिर आयो र २०७० को दशकमा ललिता निवास, ओम्नी र बालुवाटार जग्गा प्रकरणले देश हल्लायो।
विगतका मन्त्रीहरूले पदीय दुरुपयोग गर्दा उनीहरूलाई पार्टीले बचाउ गर्थ्यो। राजीनामा नै सबैभन्दा ठूलो ‘कारबाही’ मानिन्थ्यो, मानौँ पद छोड्नु नै पाप पखालिनु हो। व्यापारीहरूलाई मन्त्री बनाउने वा मन्त्री र व्यापारीको साँठगाँठलाई सामान्य मान्ने चलन विगतदेखि नै थियो, जसले आज पनि निरन्तरता पाइरहेको छ।
यही प्रकृतिको निरन्तरता आजका नयाँ भनिएकाहरूमा पनि देखिनु सबैभन्दा चिन्ताको विषय हो। बालेन्द्र साहको नेतृत्वमा रहेको सरकारमा सहभागी रास्वपाका मन्त्रीहरूले पनि जब विवादित व्यवसायीको निवासमा डिनर गर्छन् वा १३ दिनमै हटाइन्छन्, तब के प्रमाणित हुन्छ भने— उनीहरू पनि उही पुरानो सफ्टवेयरमा चल्ने नयाँ हार्डवेयर मात्र हुन्।
विकसित देशहरूमा मन्त्री पदबाट हटाइनु केवल एउटा प्रशासनिक प्रक्रिया हो, असली कारबाही त अदालतमा हुन्छ।
दक्षिण कोरियाको मानक
सन् २०१७ मा दक्षिण कोरियाकी राष्ट्रपति पार्क गुन–हेलाई भ्रष्टाचार र पदीय दुरुपयोगको आरोपमा पदमुक्त मात्र गरिएन, उनलाई २४ वर्षको जेल सजाय र १८ बिलियन वन जरिवाना गरियो। त्यहाँ राजीनामालाई सजाय मानिँदैन। राष्ट्रपति भए पनि कानुन मिचेमा उनी सामान्य नागरिकझैँ जेल जानुपर्छ भन्ने नजिरले नै कोरियालाई सुशासित बनाएको हो। के नेपालमा यस्तो आँट गर्ने एउटा पनि संस्था छ?
‘कानुनको शासन तब मात्र हुन्छ जब राजा र मन्त्रीहरू पनि उही कानुनको शासनमुनि झुक्छन्।’
लुला दा सिल्भा र भ्रष्टाचारको जालो
ब्राजिलमा जब ‘अपरेशन कार वास’ सुरु भयो, त्यसले देशका १०० भन्दा बढी शक्तिशाली राजनीतिज्ञ र अर्बपति व्यवसायीहरूलाई जेल पठायो। पूर्वराष्ट्रपति लुला दा सिल्भालाई भ्रष्टाचारको आरोपमा जेल हालियो। ब्राजिलले प्रमाणित गर्यो कि शक्तिशाली नेताहरूको ‘करिज्मा’ ले उनीहरूलाई कानुनबाट बचाउन सक्दैन। नेपालमा भने ठूला नेताका मान्छेहरू समातिने बित्तिकै राजनीतिक प्रतिशोधको नारा लगाइन्छ।
आइसल्याण्डमा बैंकर र मन्त्रीलाई जेल
२००८ को विश्वव्यापी आर्थिक संकटपछि आइसल्याण्ड विश्वकै पहिलो यस्तो देश बन्यो जसले संकटका लागि जिम्मेवार शीर्ष बैंकर र सरकारी अधिकारीहरूलाई जेल हाल्यो। प्रधानमन्त्री गेइर हार्डे माथि पनि पदीय लापरवाहीको मुद्दा चलाइयो। यसले स्पष्ट पार्छ कि जनताको पैसा र विश्वाससँग खेल्नेहरूले केवल पद छोडेर पुग्दैन, उनीहरूले सार्वजनिक माफी र जेल सजाय भोग्नुपर्छ।
कुनै मन्त्रीले भ्रष्टाचार गर्दा पद छोड्नु भनेको उसले ‘आफैँलाई सजाय दिएको’ जस्तो मात्र हो। तर राज्यको कानुन र अनुशासन कायम राख्नका लागि राज्यले उसलाई थप दण्ड दिनुपर्छ।
चाणक्यका अनुसार प्रशासक र शासकहरू सामान्य नागरिकभन्दा बढी जवाफदेही हुनुपर्छ। किनकि उनीहरूले गर्ने गल्तीले पूरै राज्यलाई प्रभावित गर्छ।
‘दण्ड’ भनेको बदला लिने माध्यम होइन, बरु अरूलाई उस्तै गल्ती गर्नबाट रोक्ने ‘चेतावनी’ हो। नेपालमा जबसम्म एउटा मन्त्री जेल जाँदैन, तबसम्म अर्को मन्त्रीले अनियमितता गर्न डराउँदैन। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी र बालेन्द्र साहको टिमबाट जुन स्तरको शुद्धीकरणको आशा गरिएको थियो, त्यो विस्तारै धुमिल हुँदै गएको छ। गृहमन्त्री सुधन गुरुङको प्रकरण कुनै सानो विषय होइन। मन्त्री हुनुअघि विवादित व्यवसायीसँगको साँठगाँठले ठूलो शंका उब्जाएको छ। साथै अर्का मन्त्री १३ दिनमै मन्त्री बर्खास्त हुनु आफैँमा लज्जास्पद रेकर्ड हो।
यसलाई स्पष्ट भन्न सकिन्छ कि मन्त्री बनाउनु अघि पात्रको पृष्ठभूमि जाँच नहुनु र मन्त्री बनाइनु भागवण्डाको खेल थियो। विगतमा जसरी मन्त्री र शक्ति केन्द्रहरूले व्यवसायीलाई पोस्ने गर्थे, नयाँहरूले पनि त्यही बाटो समातेको देखिन्छ।
राजीनामा गराउनु केवल जनताको आँखामा छारो हाल्ने ‘कस्मेटिक’ सुधार मात्र हो।
जनताले नयाँ भनिएका दलहरूलाई ‘प्रविधि’ मा नयाँ हुनका लागि मात्र जिताएका थिएनन्, उनीहरूलाई ‘नियत’ र ‘नतिजा’ मा नयाँ हुनका लागि जिताएका थिए। यदि उनीहरूले पनि पुरानै प्रवृत्ति पछ्याउने हो भने, आगामी निर्वाचनमा उनीहरूको हालत पनि विगतका दलहरूजस्तै हुने निश्चित छ।
अबको बाटो के त? के हामी सधैँ यस्तै निराशाको खेती गरिरहने? होइन। अब नेपाली जनताले ‘राजीनामा’ मा मात्र चित्त बुझाउनु हुँदैन। जब कुनै मन्त्री वा उच्च अधिकारी विवादमा पर्छ, राजीनामा ‘प्रथम खुड्किलो’ हुनुपर्छ र ‘अन्तिम गन्तव्य’ भनेको निष्पक्ष छानबिन र कानुनी सजाय हुनुपर्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय इतिहासले भन्छ— लोकतन्त्र तब मात्र बलियो हुन्छ जब कानुन बलियो हुन्छ। चाणक्यले सिकाएका छन्— दण्डविनाको कुनै पनि राज्य समृद्ध हुन सक्दैन। नयाँ भनिएकाहरूका लागि यो एउटा चेतावनी पनि हो। यदि उनीहरूले सुशासनको नयाँ नजिर बसाल्ने हो भने, विवादित मन्त्रीलाई केवल राजीनामा गराएर पुग्दैन, उनीहरूमाथि उच्चस्तरीय छानबिन आयोग गठन गरेर दोषीमाथि जेल सजाय गरिनुपर्छ।
‘नेपाललाई अब “नयाँ मन्त्री” होइन, “नयाँ न्याय प्रणाली” चाहिएको छ, जहाँ मन्त्री हुनु भनेको कानुनभन्दा माथि हुनुको अनुमति पत्र होइन, बरु कानुनप्रति दुई गुणा बढी बफादार हुनुको प्रमाण हो।’
जहाँ राजीनामा अन्त्य होइन, न्यायको शुरुवात हुन्छ।
