भोटेकोशी बाढीले १८ सय हेक्टर खेती र हजारौं चौपायाको क्षति, किसानको जीविकोपार्जन पुनरुत्थानमा निरन्तर साथ दिने एफएओको प्रतिबद्धता
काठमाडौं । गत भदौ १० गते भोटेकोशी–त्रिशूली नदीमा आएको विनाशकारी आकस्मिक बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायतका जिल्लाका ग्रामीण बस्तीमा ठूलो मानवीय तथा आर्थिक क्षति पुर्याएको छ। बाढीमा परी एक हजारभन्दा बढी व्यक्तिको मृत्यु भएको छ भने हजारौं मानिस विस्थापित भएका छन्।
विपद्को असर मानवीय क्षतिमा मात्र सीमित छैन। बाढीले कृषि उत्पादन, पशुपालन, मत्स्यपालन तथा ग्रामीण जीविकोपार्जनका आधारसमेत तहसनहस पारेको प्रारम्भिक मूल्याङ्कनले देखाएको छ। विशेषगरी किसान परिवारको आयआर्जन र खाद्य सुरक्षामा दीर्घकालीन असर पर्ने जोखिम बढेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघको खाद्य तथा कृषि संगठन (एफएओ) को प्रारम्भिक मूल्याङ्कनअनुसार बाढीका कारण करिब १ हजार ८ सय हेक्टर कृषियोग्य जमिनमा क्षति पुगेको छ। विशेषगरी धानबालीमा ठूलो क्षति भएको छ भने हजारौं पशुपन्छी मरेका छन्।
बाढीले कृषियोग्य जमिनसँगै मत्स्य पोखरी, खाद्यान्न भण्डार तथा कृषि पूर्वाधारमा समेत क्षति पुर्याएको छ। यसले प्रभावित क्षेत्रका किसान परिवारको तत्कालीन खाद्य आवश्यकतामात्र नभई आगामी उत्पादन चक्र र आम्दानीमा समेत गम्भीर असर पार्न सक्ने चिन्ता बढाएको छ।
विपद्पछिको राहत तथा पुनःस्थापनाका लागि नेपाल सरकारसँग सहकार्य गरिरहेको एफएओले आपत्कालीन पशु स्वास्थ्य सेवा, कृषि क्षेत्रमा भएको क्षतिको मूल्याङ्कन तथा ग्रामीण जीविकोपार्जन पुनःस्थापनाका लागि आवश्यक सहयोगका काम अघि बढाइरहेको छ।
यही सन्दर्भमा एफएओकी उपमहानिर्देशक बेथ बेचडोलले बाढीबाट किसान तथा पशुपालक समुदायमा परेको प्रभाव, तत्काल आवश्यक कृषि सहायता र आगामी रोपाइँ मौसम सुरु हुनुअघि नै कृषि उत्पादन पुनःस्थापना गर्नुपर्ने आवश्यकताबारे आफ्नो धारणा व्यक्त गरेकी छन्।
बाढीले जीविकोपार्जनका आधारहरू बगायो
बेथ बेचडोलका अनुसार हालैको बाढीले मानवीय रूपमा अत्यन्त पीडादायी क्षति पुर्याएको छ। “एक हजारभन्दा बढी मानिसहरूले ज्यान गुमाएका छन्, हजारौं अझै सम्पर्कविहीन छन् र सम्पूर्ण समुदाय प्रभावित भएका छन्,” उनले भनिन्।
तर बाढीले केवल घर र भौतिक संरचना मात्र नष्ट गरेको छैन, धेरै परिवारको खाद्य उत्पादन र आम्दानीको मुख्य स्रोतसमेत समाप्त गरिदिएको छ। खेतहरू माटो र गेग्र्यानले पुरिएका छन्, मत्स्य पोखरी बगेका छन्, र सडक, पुल तथा बजारहरूमा क्षति पुगेका कारण खाद्यान्न, पशु आहारा, दूध तथा कृषि सामग्रीको आपूर्ति अवरुद्ध भएको छ।
एफएओको प्रारम्भिक मूल्याङ्कन अनुसार करिब १,८०० हेक्टर खेतीयोग्य जमिनमा क्षति पुगेको छ, जसबाट झण्डै ७,७०० मेट्रिक टन कृषि उत्पादन गुम्ने अनुमान गरिएको छ। किसान परिवारका लागि यसले केवल वर्तमान बाली गुमाएको मात्र होइन, आगामी उत्पादन र आम्दानीका अवसरहरू समेत संकटमा पारेको छ।
हजारौं पशुपन्छीको क्षति, ग्रामीण अर्थतन्त्रमा थप दबाब
प्रभावित क्षेत्र नेपालका महत्वपूर्ण पशुपालन केन्द्रहरूमध्ये एक हो। ११ वटा प्रभावित पालिकाहरूमा बाढीअघि करिब ३ लाख ५० हजार गाईभैंसी, भेडा र बाख्रा तथा १६ लाखभन्दा बढी कुखुरा थिए।
बेचडोलका अनुसार हजारौं पशुपन्छी हराइसकेका वा मरेका छन्, र समग्र पशुधन तथा कुखुरा संख्याको ५ देखि १० प्रतिशतसम्म पूर्ण रूपमा क्षति भएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
“किसान परिवारका लागि एउटा पशु गुमाउनु भनेको केवल तत्कालको खाद्य स्रोत गुमाउनु मात्र होइन, भविष्यको आम्दानी र उत्पादनको आधार पनि गुमाउनु हो,” उनले बताइन्।
किसान र पशुपालकलाई बीउ, पशु आहारा तथा स्वास्थ्य सेवाको आवश्यकता
हाल प्रभावित किसानलाई तत्काल बीउ आवश्यक रहेको एफएओले जनाएको छ। पशुधनका लागि पशु आहारा र पशु स्वास्थ्य सेवा उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको भन्दै बेचडोलले बाढीपछि पशु रोग फैलिने जोखिम बढ्ने भएकाले खोप, उपचार र रोग निगरानीमा समेत विशेष ध्यान दिनुपर्ने बताइन्।
एफएओले सरकारसँग मिलेर बाली, पशुधन, मत्स्य क्षेत्र, कृषियोग्य जमिन तथा कृषि पूर्वाधारमा पुगेको वास्तविक क्षतिको विस्तृत अध्ययन गरिरहेको छ। यसका लागि स्थलगत अवलोकनका साथै उपग्रह तथा रिमोट सेन्सिङ प्रविधि प्रयोग गरिँदै आएको छ।
“हामी केवल बाढी कहाँसम्म पुग्यो भन्ने जान्न चाहँदैनौं, यसले के-के बगायो र किसानहरूलाई फेरि उत्पादन सुरु गर्न के आवश्यक छ भन्ने बुझ्न चाहन्छौं,” उनले भनिन्।
आगामी रोपाइँ मौसम चुक्न नदिनुपर्ने चुनौती
बेथ बेचडोलले अहिले नेपालले दुई समानान्तर चुनौती सामना गरिरहेको बताइन्। पहिलो, प्रभावित समुदायलाई सुरक्षित खानेपानी, खाद्यान्न, आश्रय र सरसफाइ सेवा उपलब्ध गराउने तत्कालीन मानवीय आवश्यकता हो। बाढीले ४१ वटा पुल नष्ट गरेको र सडक सञ्जालमा क्षति पुर्याएका कारण सहायता वितरणमा कठिनाइ भइरहेको छ।
दोस्रो चुनौती कृषि क्षेत्रको पुनर्स्थापना हो, जुन समयमै अघि बढाउन आवश्यक छ। “रोपाइँले पुनःस्थापना योजनाको प्रतीक्षा गर्दैन,” उनले स्पष्ट पारिन्।
उपग्रह तस्वीरहरूले धेरै कृषियोग्य जमिन माटो र गेग्र्यानले पुरिएको, भूमि कटान भएको तथा ठूलो मात्रामा ढुंगा-बालुवा थुप्रिएको देखाएको छ। यसले दीर्घकालीन कृषि पुनर्स्थापनालाई अझ जटिल बनाउने सम्भावना रहेको उनको भनाइ छ।
उनका अनुसार पुनर्स्थापना केवल बीउ वितरणमा सीमित हुँदैन। कुन खेत पुनः उत्पादनयोग्य बनाउन सकिन्छ, कहाँ माटो पुनर्स्थापना आवश्यक छ, सिँचाइ र निकास प्रणाली कसरी मर्मत गर्ने तथा किसानलाई अर्को बालीका लागि कसरी तयार पार्ने भन्ने विषयमा एकीकृत प्रयास आवश्यक छ।
आपतकालीन सहायता देखि दीर्घकालीन पुनर्स्थापनासम्म एफएओको साथ
बाढी आएको करिब २४ घण्टाभित्रै एफएओले आपत्कालीन टोली परिचालन गरी प्रभावित क्षेत्रमा पशु चिकित्सकहरू समेत पठाएको थियो। घाइते तथा प्रभावित पशुहरूको उपचारका लागि आवश्यक औषधि उपलब्ध गराइएको छ भने पशु रोगको जोखिम र पशु आहाराको आवश्यकताको मूल्याङ्कन जारी छ।
यससँगै नेपाल सरकारको अनुरोधमा कृषि क्षेत्रमा भएको क्षति तथा नोक्सानीको विस्तृत मूल्याङ्कनको नेतृत्व पनि एफएओले गरिरहेको छ, जसले लक्षित र तथ्यमा आधारित पुनर्स्थापना योजना तयार गर्न सहयोग पुर्याउनेछ।
बेचडोलका अनुसार एफएओको विशेषता भनेको आपत्कालीन प्रतिकार्यसँगै कृषि उत्पादन पुनःस्थापनामा समानान्तर रूपमा काम गर्नु हो। यसअन्तर्गत सिँचाइ प्रणाली पुनर्स्थापना, किसानलाई समयमै बीउ तथा कृषि उपकरण उपलब्ध गराउने, बाँचेका पशुधनलाई आहारा र स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्ने तथा मत्स्य क्षेत्र र स्थानीय बजार पुनः सञ्चालनमा ल्याउने प्रयासहरू समेटिएका छन्।
“हाम्रो लक्ष्य केवल हराएका वस्तुहरू प्रतिस्थापन गर्नु मात्र होइन,” उनले भनिन्, “हामी किसान परिवारहरूको खाद्य उत्पादन गर्ने र आम्दानी कमाउने क्षमता पुनर्स्थापित गर्न चाहन्छौं। किसानले पुनः उत्पादन गर्न थालेपछि परिवारको पुनरुत्थान सुरु हुन्छ, र समुदायहरू आपत्कालीन सहायता माथिको निर्भरता कम गर्न सक्षम बन्छन्।”
