मकै–कोदो छाडेर सिल्भर डलर खेती, बजारको माग धान्नै मुस्किल
मकवानपुर — जंगली जनावरले मकै, गहुँलगायत अन्नबाली नष्ट गर्न थालेपछि मकवानपुरको भीमफेदी गाउँपालिका–७, कोगटेका किसान रमेश रानामगरले परम्परागत खेतीको विकल्प खोजे। अन्नबालीबाट अपेक्षित आम्दानी लिन नसकेपछि उनले सुरु गरेको सिल्भर डलर (युकालिप्टस) खेती अहिले उनको आम्दानीको नयाँ आधार बन्न थालेको छ।
रानामगरले ३१ रोपनी क्षेत्रफलमा करिब दुई हजार सिल्भर डलरका बिरुवा लगाएका छन्। उनका अनुसार एउटा बिरुवाको मूल्य करिब १ हजार ४ सय रुपैयाँ पर्छ। ठूलो लगानीमा सुरु गरिएको खेतीबाट रोपेको ७ देखि ८ महिनामै उत्पादन लिन सकिने र बजारमा मागसमेत उच्च रहेकाले उनी उत्साहित छन्।
‘मकै, गहुँ, कोदो, फापर लगाउँदा जंगली जनावरले नष्ट गरिदिन्थे। त्यसपछि केही नयाँ खेती गर्नुपर्छ भनेर सिल्भर डलर लगाउन थालेँ,’ रानामगरले भने।
हाल कोगटेमा चार किसानले करिब एक सय रोपनी क्षेत्रफलमा सिल्भर डलरको व्यावसायिक खेती गरिरहेका छन्।
सात–आठ महिनामै उत्पादन
सिल्भर डलर खेतीको मुख्य आकर्षण छोटो समयमै उत्पादन लिन सकिनु हो। किसानका अनुसार रोपेको ७ देखि ८ महिनापछि पहिलोपटक हाँगा काट्न सकिन्छ। त्यसपछि गोडमेल र स्याहारको आधारमा प्रत्येक एक–दुई महिनामा उत्पादन लिन सकिने उनीहरूको भनाइ छ।
कोगटेका अर्का किसान वासुदेव चुनी मगरले गत फागुनमा तीन सय बिरुवा खरिद गरी चार रोपनी क्षेत्रफलमा सिल्भर डलर खेती सुरु गरेका हुन्। करिब ४ लाख ४७ हजार रुपैयाँ लगानीमा सुरु गरिएको खेतीबाट उनले उत्पादन लिन थालिसकेका छन्।
हालसम्म उनले दुई सय किलोग्रामभन्दा बढी सिल्भर डलर बिक्री गरिसकेका छन्। थप उत्पादन पनि बजारमा पठाउने तयारीमा रहेको उनले बताए।
किसानका अनुसार सिल्भर डलर प्रतिकिलो करिब ३ सय रुपैयाँमा बारीबाटै बिक्री हुन्छ। छोटो समयमै उत्पादन सुरु हुने र त्यसपछि नियमित रूपमा हाँगा काट्न सकिने भएकाले यसबाट दीर्घकालीन आम्दानीको सम्भावना रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
एउटै बोटबाट लामो समयसम्म उत्पादन
सिल्भर डलर एउटै बोटबाट लामो समयसम्म उत्पादन लिन सकिने किसान बताउँछन्। राम्रो मलजल, गोडमेल र स्याहार गर्न सके एउटै बोटबाट दशकौँसम्म हाँगा उत्पादन गर्न सकिने उनीहरूको भनाइ छ। यसको आयु सामान्यतया ३० देखि ५० वर्षसम्म हुने बताइन्छ।
सुरुमा बिरुवा खरिद, जग्गा तयारी र खेती विस्तारमा लगानी गर्नुपर्ने भए पनि त्यसपछि लामो समयसम्म नियमित आम्दानी लिन सकिने किसानको विश्वास छ।
यद्यपि, सुरुवाती लगानी किसानका लागि चुनौतीपूर्ण छ। एउटा बिरुवाकै मूल्य करिब १ हजार ४ सय रुपैयाँ पर्ने भएकाले ठूलो क्षेत्रफलमा खेती विस्तार गर्दा ठूलो रकम आवश्यक पर्छ। त्यसबाहेक जग्गा तयारी, रोपाइँ, सिँचाइ, गोडमेल तथा अन्य खर्चसमेत थपिन्छ।
फूल सजावटदेखि अरोमा थेरापीसम्म
अस्ट्रेलियाको रैथाने मानिने सिल्भर डलर युकालिप्टस प्रजातिको सुगन्धित वनस्पति हो। चाँदीजस्तो देखिने गोलाकार पात यसको प्रमुख विशेषता हो।
यसको पातसहितको हाँगा फूलका बुके, माला तथा घर सजावटमा प्रयोग गरिन्छ। पछिल्लो समय होटल, रेस्टुरेन्ट, विभिन्न कार्यक्रम तथा समारोहको सजावटमा समेत यसको प्रयोग बढ्दै गएको किसान बताउँछन्।
यसका पातबाट सुगन्धित तेल निकालेर अरोमा थेरापीमा समेत प्रयोग गरिने बताइन्छ। सजावट तथा फ्लोरिकल्चर क्षेत्रमा यसको प्रयोग बढ्दै गएसँगै यसको बजार माग पनि बढिरहेको किसानको भनाइ छ।
चिसो हावापानीमा राम्रो हुने भएकाले नेपालको एक हजारदेखि एक हजार पाँच सय मिटर उचाइका मध्यपहाडी क्षेत्रमा यसको व्यावसायिक खेतीको सम्भावना रहेको किसान तथा वनस्पतिविज्ञको भनाइ छ।
बजारको समस्या छैन, उत्पादनकै अभाव
कोगटेका किसानका अनुसार सिल्भर डलरको बजार खोज्न समस्या छैन। उत्पादित सिल्भर डलर बारीबाटै बिक्री हुने गरेको उनीहरूको भनाइ छ।
तर मागअनुसार उत्पादन गर्न नसकिएको उनीहरू बताउँछन्। हाल सीमित किसानले मात्रै व्यावसायिक रूपमा खेती गरिरहेकाले बजारको माग धान्न पर्याप्त उत्पादन हुन सकेको छैन।
‘उत्पादन बढाउन सके बजारको समस्या हुँदैन। अहिले त मागअनुसार उत्पादन पुर्याउनै गाह्रो छ,’ किसानहरू भन्छन्।
यसले सिल्भर डलर खेती विस्तारका लागि बजारको सम्भावना देखाए पनि उत्पादनको गुणस्तर, नियमित आपूर्ति र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।
व्यावसायिक प्रवर्द्धन गर्ने गाउँपालिकाको तयारी
भीमफेदी गाउँपालिका अध्यक्ष हिदम लामाका अनुसार कोगटेमा सिल्भर डलर खेतीप्रति किसानको आकर्षण बढ्दै गएको छ। गाउँपालिकाले पनि यस खेतीलाई व्यावसायिक रूपमा प्रवर्द्धन र प्रोत्साहन गर्ने योजना अघि बढाएको उनले बताए।
स्थानीय तहबाट आवश्यक सहयोग र प्राविधिक ज्ञान उपलब्ध गराउन सके किसानलाई थप आकर्षित गर्न सकिने गाउँपालिकाको भनाइ छ।
तर किसानले भने बिरुवा महँगो हुनुका साथै सरकारी अनुदान र प्राविधिक सहयोगको अभाव रहेको बताएका छन्। खेती प्रविधि, बिरुवा व्यवस्थापन, रोग–कीरा नियन्त्रण, कटाइ तथा बजार व्यवस्थापनबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा नयाँ किसानलाई समस्या हुने उनीहरूको भनाइ छ।
परम्परागत खेतीको विकल्प बन्दै
परम्परागत मकै, कोदो, गहुँ र तोरी खेतीबाट अपेक्षित आम्दानी लिन नसकिरहेका कोगटेका किसानका लागि सिल्भर डलर नयाँ विकल्पका रूपमा देखिएको छ।
रमेश रानामगरको खेतमा अहिले दुई हजार बिरुवा हुर्किरहेका छन्। जंगली जनावरबाट जोगाउन नसकेको अन्नबालीको ठाउँमा उनले बजारमा माग भएको सजावटी वनस्पति रोजेका छन्।
ठूलो सुरुवाती लगानी र केही जोखिम भए पनि छोटो समयमै उत्पादन सुरु हुने तथा लामो समयसम्म आम्दानी लिन सकिने सम्भावनाले किसानलाई आकर्षित गरेको छ। तर व्यावसायिक विस्तारका लागि उत्पादन बढाउनु मात्रै पर्याप्त छैन। गुणस्तरीय बिरुवाको सहज उपलब्धता, प्राविधिक सहयोग, सरकारी प्रोत्साहन र बजारको दीर्घकालीन सुनिश्चितता आवश्यक देखिन्छ।
किसानले उत्पादन बढाउँदै जाँदा भविष्यमा बजार व्यवस्थापनको चुनौती आउन सक्ने भएकाले उत्पादनसँगै बजारीकरण र मूल्य शृंखलामा पनि ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। अहिले भने कोगटेका किसानका लागि सिल्भर डलर खेती परम्परागत खेतीको विकल्प मात्रै नभएर नयाँ आम्दानीको सम्भावना बन्दै गएको छ।
– न्युज एजेन्सी नेपाल
